Valumi

Baluva ya mutumi Pawulo kwa

VALUMI

Wulongolo

Ndongwa tsotsili mu chitabu chino

Chitabu chino cha Valumi chifuluche chive chandikwe na mutumi Pawulo hagati ha mwaka gwa 54 na mwaka gwa 58 luhuma fyo avaga kuleleka Yesu Chilisito. Mbaka luvala ulo Pawulo avaga ang'ali kufika ku inyi ya Lumi, ihyo avatumye baluva yino ili kuvalajitsa vanu wo vamutumbye Chilisito va uko ku Lumi wo vavaga Vayahudi na wosi Vayawudi. Akandiche baluva yino ho avaga ku muji gwa Kolindo, hono ho ikalaga luvala ulo. Pawulo akandiche baluva yino, kwa kugana kuta, vanu wo si Vayawudi vamutumbe na kumuhulikitsa Yesu Chilisito, ndongwa itso tsili mu sula ya 16:26.

Chitabu chino cha Valumi chin'tanga ndalahela vanu wo vamutumbye Chilisito va chila hono na luvala lweka, kwasawuli Pawulo adadambwe finofu hila fyo atsitselye ndongwa tsa wukuluso wo tufuluche tuwupate kukolela kwa Yesu Chilisito. Kaha Pawulo akahantsitse Ndongwa Nofu tsa Yesu Chilisito na Lilagano lya Katali. Vanu wolofu wo vasomile, vantumba kuta musitali go gwitwisile ndongwa tseka tsa chitabu chino, go gula go guli musula ya 1:16 go gunlonga kuta, “Kwasawuli sinambe ntsiyiwonele nyoni Ndongwa Nofu ya Yesu Chilisito, kwasawuli iyo yo wuvetso wa Mulungu wo wunleta wukuluso kwa chila munu yo angitumba, kwa Vayawudi tandi na kaha kwa vanu wosi Vayawudi.” Hono ha kwantsa ha chitabu chino cha Valumi, mu sula ya 1-12 muna ndongwa ngomi tsa mugati ndalahela tsa kumutsela Mulungu, na hono ha kavili ha chitabu chino mu sula ya 13-15 mogali malajitso molofu go gan'ganika kuditwa na vanu wo vamutumbye Chilisito.

Ndongwa tsotsili mu chitabu chino

Pawulo ankwantsa kwandika baluva yake kota baluva tsinji fyo tsandikwaga kwa kitambutsa mwene, na kuvatambula vala wo anguvandichila mu sula ya 1:1-15.

Ankwandika hila fyo ali munu munya ndongwa ntsibi, na fyo afuluche akuluche kukolela kwa Yesu Chilisito mu sula ya 1:16-11:36.

Hihilaga Pawulo ankwandika ndongwa tso tsin'ganika kuditwa na vanu wo vamutumbye Chilisito mu sula ya 12:1-15:13.

Pawulo ansinda kwandika baluva yino ya Valumi kwa kuvasamusa vanu vatunga wo vavaga mugati mwa vanu va Chilisito va ku inyi ya Lumi mu sula ya 16.